نرخ چهارم بنزین؛ راهکار مدیریت مصرف یا انتقال هزینه ناترازی به مردم؟

موضوع تعیین نرخ چهارم بنزین را باید فراتر از یک تصمیم قیمتی و در چارچوب چالش‌های ساختاری صنعت انرژی کشور بررسی کرد. افزایش مصرف سوخت، محدودیت ظرفیت تولید و رشد تقاضا، سیاست‌گذار را به سمت بازنگری در نظام سهمیه‌بندی و قیمت‌گذاری بنزین سوق داده است؛ اما پرسش اصلی این است که آیا افزایش نرخ برای مصرف‌کنندگان پرمصرف می‌تواند به مدیریت مصرف منجر شود یا صرفاً هزینه ناترازی انرژی را به مردم منتقل می‌کند؟

در نگاه نخست، تعیین نرخ بالاتر برای مصرف مازاد بر سهمیه می‌تواند به توزیع هدفمندتر یارانه انرژی کمک کند. منطقی به نظر می‌رسد مصرف‌کنندگانی که بنزین بیشتری استفاده می‌کنند، سهم بیشتری از هزینه تأمین سوخت را بپردازند. با این حال، مصرف بالای بنزین همیشه ناشی از انتخاب مصرف‌کننده نیست. فرسودگی خودروها، مصرف بالای ناوگان داخلی، ضعف حمل‌ونقل عمومی و محدودیت گزینه‌های جایگزین، از جمله عواملی هستند که باید در سیاست‌گذاری این حوزه مورد توجه قرار گیرند.

از این منظر، اصلاح قیمت بدون اصلاح ساختار مصرف نمی‌تواند راهکاری پایدار برای مدیریت ناترازی باشد. اگر قرار است مصرف‌کنندگان پرمصرف هزینه بیشتری بپردازند، باید هم‌زمان زمینه کاهش مصرف از طریق نوسازی ناوگان، ارتقای کیفیت خودروها و توسعه حمل‌ونقل عمومی نیز فراهم شود.

موضوع مهم دیگر، نحوه استفاده از منابع حاصل از افزایش قیمت است. چنانچه سیاست‌گذار به دنبال اجرای نظام چندنرخی بنزین باشد، باید مشخص کند درآمد حاصل از آن در چه مسیری هزینه خواهد شد. اختصاص این منابع به حمایت از خانوارهای کم‌درآمد، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و جبران مشکلات اقشار آسیب‌پذیر می‌تواند به کاهش آثار اجتماعی چنین تصمیمی کمک کند.

در همین زمینه، محمد بهرامی یوسف‌آباد، عضو کمیسیون انرژی مجلس، درباره تعیین نرخ چهارم بنزین برای مصرف‌کنندگان پرمصرف اظهار کرده است که در حال حاضر اجرای این طرح منتفی شده و به نظر می‌رسد شرایط برای اجرای آن فراهم نیست. وی با بیان اینکه با اعمال نرخ‌های متفاوت بنزین، مشروط بر وارد نشدن فشار به مردم و اقشار کم‌درآمد، موافق است، تأکید کرده منابع حاصل از افزایش قیمت‌ها باید برای جبران خلأها و رفع مشکلات افراد محروم و نیازمند اختصاص یابد. به گفته وی، در شرایط فعلی برنامه‌ای برای اجرای نرخ چهارم بنزین وجود ندارد.

در نهایت، مسئله بنزین در ایران صرفاً با تغییر قیمت حل نمی‌شود. مدیریت پایدار مصرف نیازمند مجموعه‌ای از سیاست‌های هماهنگ در حوزه تولید، توزیع، حمل‌ونقل و بهینه‌سازی مصرف انرژی است. نرخ چهارم بنزین، در صورت قرار گرفتن در چنین چارچوبی، می‌تواند یکی از ابزارهای اصلاح نظام یارانه انرژی باشد؛ اما اگر بدون اصلاح زیرساخت‌ها و ملاحظات عدالت اجتماعی دنبال شود، ممکن است به‌جای حل ناترازی، تنها بخشی از هزینه آن را به مصرف‌کنندگان منتقل کند.

زهرا مالمیر