تصمیمات پرهزینه چگونه متانول ایران را به لبه زیان رساند؟

به گزارش آقای پتروشیمی، صنعت متانول ایران که روزگاری یکی از مزیت‌های قطعی کشور در بازار جهانی پتروشیمی محسوب می‌شد، امروز در نتیجه مجموعه‌ای از تصمیمات ناهماهنگ در سیاست‌گذاری، قیمت‌گذاری خوراک، ساختار فروش و تأمین زیرساخت، با کاهش شدید بهره‌وری و افت سودآوری مواجه شده است؛ به‌گونه‌ای که بررسی داده‌های عملکردی شرکت‌ها نشان می‌دهد میلیاردها تومان درآمد بالقوه ارزی از این صنعت خارج شده و در برخی مقاطع، تولید به زیر سطح اقتصادی سقوط کرده است.

فروش ارزان، زیان واقعی

بررسی عملکرد فروش متانول‌سازان کشور نشان می‌دهد برخی شرکت‌ها، از جمله پتروشیمی‌های کیمیا پارس خاورمیانه و سبلان، طی سال‌های اخیر متانول خود را به‌طور متوسط حدود ۹ دلار به ازای هر تن پایین‌تر از قیمت سایر تولیدکنندگان داخلی در بازارهای صادراتی عرضه کرده‌اند.

این اختلاف قیمت که به گفته کارشناسان، ناشی از ضعف ساختار فروش صادراتی و وابستگی به واسطه‌ها بوده، در مقیاس تولید سالانه آثار قابل‌توجهی بر جای گذاشته است. فروش تنها یک میلیون تن متانول با چنین اختلاف قیمتی، به معنای از دست رفتن حدود ۹ میلیون دلار درآمد ارزی است؛ رقمی که با نرخ‌های فعلی ارز، معادل بیش از هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود. تداوم این وضعیت در چند شرکت، زیان تجمیعی صنعت را به چند همت رسانده است.

گاز گران؛ حذف تدریجی مزیت رقابتی

یکی از مهم‌ترین عوامل فشار بر صنعت متانول، نرخ بالای گاز خوراک است. در حالی که کشورهای رقیب مانند قطر، عربستان و آمریکا، گاز را با نرخ‌هایی در حدود ۵ تا ۹ سنت به ازای هر مترمکعب در اختیار صنایع پتروشیمی قرار می‌دهند، نرخ خوراک گاز در ایران در مقاطع مختلف به ۱۳ تا ۱۹ سنت رسیده است.

این اختلاف زمانی بحرانی‌تر می‌شود که بدانیم حدود ۶۰ درصد بهای تمام‌شده تولید متانول به گاز خوراک مربوط است. داده‌های عملکردی سال ۱۴۰۲ نشان می‌دهد افزایش نرخ خوراک و محدودیت‌های گازی، حاشیه سود بسیاری از متانول‌سازان را به حداقل رسانده و در برخی موارد، سودآوری را به زیان عملیاتی تبدیل کرده است.

در این میان، فعالان صنعت به فرمول قیمت‌گذاری گاز نیز انتقاد دارند؛ فرمولی که قیمت گاز کشورهای تولیدکننده را با قیمت گاز اروپا (کشور مصرف‌کننده وارداتی) ترکیب کرده و از نگاه کارشناسان، فاقد منطق اقتصادی برای کشوری گازخیز مانند ایران است.

اکسیژن؛ گلوگاه خاموش تولید

در کنار گاز خوراک، اکسیژن به یکی از گلوگاه‌های اصلی تولید متانول تبدیل شده است. اگرچه اکسیژن در طبقه‌بندی رسمی «خوراک» محسوب نمی‌شود، اما حدود ۱۵ درصد هزینه تولید متانول را شامل می‌شود و کمبود آن مستقیماً منجر به کاهش یا توقف تولید می‌شود.

وابستگی پتروشیمی‌های مستقر در فاز دوم عسلویه، از جمله کیمیا پارس خاورمیانه، سبلان و مرجان، به شرکت یوتیلیتی دماوند، در برخی دوره‌ها باعث شد تنها یک واحد ASU فعال باشد و در نتیجه، تولید این شرکت‌ها به حدود ۵۰ تا ۵۵ درصد ظرفیت اسمی کاهش یابد؛ آن هم در مقاطعی که قیمت جهانی متانول در سطوح بالاتری قرار داشت.

تولید نصفه، هزینه کامل

کاهش تولید، الزاماً به کاهش متناسب هزینه‌ها منجر نمی‌شود. هزینه‌های ثابت نظیر نیروی انسانی، استهلاک، هزینه‌های مالی و بدهی‌های بانکی پابرجا می‌مانند. گزارش‌های عملکردی نشان می‌دهد در همین دوره‌ها، برخی متانول‌سازان با افزایش بدهی بانکی، فشار نقدینگی و حتی بدهی به شرکت گاز مواجه شده‌اند؛ وضعیتی که ریشه آن بیش از آنکه فنی باشد، به ساختار تأمین یوتیلیتی و سیاست‌های زیرساختی بازمی‌گردد.

توسعه بدون زیرساخت؛ تکرار یک خطا

اکنون با راه‌اندازی یا در آستانه بهره‌برداری بودن واحدهای جدیدی مانند سبلان ۲، نگرانی‌ها دوباره تشدید شده است. ظرفیت تولید اکسیژن متناسب با افزایش ظرفیت متانولی توسعه نیافته و در بهترین حالت، همان ظرفیت پیشین باید میان چند مجتمع تقسیم شود.

کارشناسان هشدار می‌دهند نتیجه چنین رویکردی روشن است:
چند واحد متانولی با ۶۰ تا ۷۰ درصد ظرفیت، هزینه‌های ثابت بالاتر، نیروی انسانی بیشتر و اقتصادی ضعیف‌تر نسبت به تعداد کمتری واحد با ظرفیت کامل.

زنگ خطر شاخص‌های بهره‌وری

شاخص‌های کلیدی عملکرد در سال ۱۴۰۲، تصویر نگران‌کننده‌ای از وضعیت صنعت متانول ترسیم می‌کند. کاهش بازده فروش، افت بازده دارایی، منفی شدن سود خالص در برخی شرکت‌ها و نزولی شدن شاخص بهره‌وری کل عوامل (TFP)، نشان می‌دهد ادامه مسیر فعلی می‌تواند به فرسایش سرمایه صنعتی و کاهش پایدار ارزآوری منجر شود.

کارشناسان صنعت پتروشیمی معتقدند اصلاح وضعیت موجود، نیازمند تصمیم‌گیری‌های ساختاری و مبتنی بر منطق اقتصادی است. مهم‌ترین محورهای اصلاحی عبارت‌اند از:

• اصلاح نرخ و فرمول قیمت‌گذاری گاز خوراک بر مبنای کشورهای تولیدکننده؛

• بازنگری در مدل یوتیلیتی و اعطای مجوز احداث واحدهای اکسیژن مستقل برای پتروشیمی‌ها؛

• هم‌راستاسازی منافع سهامداری میان شرکت‌های یوتیلیتی و مصرف‌کنندگان برای افزایش پایداری تولید.

آنچه امروز صنعت متانول ایران را به لبه کاهش رقابت‌پذیری رسانده، نتیجه یک تصمیم یا یک سال خاص نیست، بلکه حاصل انباشت سیاست‌های ناهماهنگ در فروش، قیمت خوراک و تأمین زیرساخت است. ادامه این مسیر، به معنای از دست رفتن یکی از مهم‌ترین مزیت‌های پتروشیمی کشور خواهد بود؛ مسیری که اصلاح آن بیش از هر زمان، نیازمند تصمیم‌گیری شفاف، داده‌محور و نگاه زنجیره‌ای به صنعت پتروشیمی است.